Ελληνισμός και Ορθοδοξία

Δευτέρα, 24 Δεκεμβρίου 2018 - 07:32

Ελληνισμός και Ορθοδοξία

Μιλώντας κανείς για τον Ελληνισμό και την Ορθοδοξία μιλάει κυριολεκτικά για ένα θαύμα που συντελέστηκε μέσα στην ανθρώπινη Ιστορία. Η συνάντηση των δύο κόσμων, Χριστιανισμού και Ελληνισμού, υπήρξε γεγονός τεράστιας ιστορικής σημασίας για την πορεία της ανθρω­πότητας και του πολιτισμού. Μέσα από αυτή την συνάντηση δημιουργήθηκε ένας απαράμιλλος πνευματικός πολιτισμός με διαχρονική και παναν­θρώπινη αξία, ο οποίος δημιούργησε το Ελληνικό Βυζάντιο, την «Ρωμανία» των θρύλων, που αποτελεί την συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας, αλλά και το θεμέλιο της νεότερης.

Ό,τι υψηλότερο και ιερότερο παρήγαγε ο κόσμος μέσα στην Ιστορική του πορεία είναι ο Ελληνισμός. Η μεγαλύτερη δημιουργία στον κόσμο, το φως πραγματικά της Οικουμένης. Αυτά δεν τα λέμε μόνο εμείς ως Έλληνες Εθνικιστές, αλλά η επίσημη Ιστορία, η διεθνής επιστήμη.

Χαρακτηριστικό γνώρισμα της Ελληνικότητας είναι ανά τους αιώνες η θεοκεντρικότητα. Στην Ιστορία μας δεν υπήρξε ποτέ αθεΐα. Η αθεΐα με την σημερινή γνωστή μορφή της είναι δημιούργημα των τελευταίων ευρωπαϊκών αιώνων. Για να προσδιοριστεί η αξία ή η απαξία του Έλληνος ανθρώπου από την αρχαιότητα, γινόταν αναφορά στην σχέση του με το Θείον. Ο αληθινός άνθρωπος, δηλαδή, στην ελληνική παράδοση ήταν πάντα αυτός που ευλαβείτο τον Θεό, ο ένθεος. Ενθουσιασμός είναι ή παρουσία του Θεού μέσα στον άνθρωπο.

Αντίστοιχα, θέωση ορθόδοξα είναι η ενοίκηση του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Δικαίως, ό Απόστολος Παύλος χαρακτήριζε τους Αθηναίους «δεισιδαιμονεστάτους» (ευσεβέστατους).

Μια άλλη συστατική ιδιότητα της ελληνικής συνειδήσεως είναι ό ανθρωπισμός. Ή καταξίωση δηλαδή του ανθρώπου και των ανθρωπίνων. Ο άνθρωπος είναι, ως πλάσμα Θεού, ανώτερος από όλο τον κόσμο. Ο ελληνικός ανθρωπισμός καταξιώνεται και κορυφώνεται στο Ευαγγέλιο του Χριστού. Στην ελληνική φιλοσοφία ο άνθρωπος είναι ενιαίος. Κλασικό παράδειγμα αυτής της ενιαιοποίησης είναι ο ιερός χώρος των Δελφών. Το μνημείο όλων των αιώνων είναι δομημένο σε τρία επίπεδα. Στο 1ο επίπεδο είναι τα ιερά. Είναι η αναφορά του ανθρώπου στον Θεό, ως πηγή δύναμης και ζωής. Στο 2ο επίπεδο το θέατρο, ως χώρος ψυχικής παιδείας, και στο 3ο επίπεδο το στάδιο, ως χώρος διάπλασης του σώματος. Ολόκληρος ό άνθρωπος γίνεται δεκτός ως ψυχή και σώμα, όπως ακριβώς και στην Ορθοδοξία, διότι ολόκληρος ό άνθρωπος είναι πλασμένος «κατ' εικόνα Θεού», με βάση το αρχέτυπο του Θεανθρώπου Χριστού και ολόκληρος ο άνθρωπος έχει προορισμό το «καθ' όμοίωσιν», δηλαδή την ένωση με το Θείο, τη θέωση.

Πολύ σημαντική στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και στην Ορθόδοξη πίστη μας είναι η έννοια της πατρίδας. Ο μεγάλος Σωκράτης έλεγε: «Μητρός και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερον εστίν η πατρίς, και σεμνότερον και αγιότερον παρά θεοίς και ανθρώποις, τοις νουν έχουσιν». Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, είπε τον 4ο μ.Χ. αιώνα: «Ιερό πράγμα να τιμά κανείς την μητέρα του. Ό καθένας έχει την δική του μητέρα. Κοινή όμως μητέρα όλων ή πατρίδα». Η φιλοπατρία, συνεπώς, είναι ελληνικά και χριστιανικά καταξιωμένη.  Η πατρίδα, άλλωστε, για μας τους Ελληνορθόδοξους είναι έννοια θρησκευτική - θεολογική. Διότι ο Θεός έθεσε τα όρια των εθνών, μέσα στα όποια μπορούμε να πραγματωθούμε όλοι οι άνθρωποι, ό καθένας στο έθνος και την πατρίδα του.

 Ο Άγιος Νεκτάριος αναφερόμενος στα λόγια του Χριστού, όταν του ανήγγειλαν ότι ζήτησαν να Τον δουν Έλληνες, «νυν εδοξάσθη ο Υιός του ανθρώπου», είχαν βαθειά έννοια. Ήταν λόγια προφητικά, πρόβλεψη των μελλόντων. Οι εκεί εμφανισθέντες Έλληνες εκπροσωπούσαν όλο το Ελληνικό Έθνος.

Στην παρουσία τους ο Θεάνθρωπος διέκρινε το Έθνος εκείνο, στο οποίο έμελλε να παραδώσει την Ιερά παρακαταθήκη για να την διαφυλάξει χάριν της ανθρωπότητας… Διείδε την δόξα Του, την εκ της πίστεως των εθνών, και αναγνώρισε το έθνος, το οποίο προς τον σκοπό αυτόν προοριζόταν από καταβολής κόσμου. Το Ελληνικό έθνος αληθινά προς τον σκοπό αυτόν εκλήθη από καταβολής κόσμου. Ο Θεός έπλασε ένα σώμα που συγκροτείται από όλη την ανθρωπότητα και ο οφθαλμός αυτού του σώματος είναι το Ελληνικό έθνος. Ο Έλληνας κλήθηκε για να εργαστεί στο έργο της αναγεννήσεως.  Και συνεχίζει ο Άγιος του αιώνα μας: Ἡ Ελληνική φιλοσοφία είναι ἡ βάση και το θεμέλιο για μία αληθινή ανάπτυξη και μόρφωση. Είναι ὁ παιδαγωγός του ανθρώπου. Ἡ ελληνική φιλοσοφία δίδαξε την πρόνοια του Θεού για την ανθρωπότητα, και με τις ορθές από τις θεωρίες της χειραγώγησε ως παιδαγωγός την ανθρωπότητα προς τον Χριστό.

Ο Απόστολος των εθνών Παύλος αναφέρει: «Οι Έλληνες αναζητούν με πάθος την σοφία». «Γιατί ο Έλληνας είναι πραγματικά γεννημένος για να φιλοσοφεί, επειδή είναι γεννημένος για να διδάσκει την ανθρωπότητα».

Ο Άγιος Νεκτάριος, μελετητής της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, τονίζει ότι αυτή είναι η κλήση και η αποστολή του Έλληνα. Αυτό μαρτυρεί η ιστορία του, η φιλοσοφία του, οι ευγενικές του διαθέσεις, η παγκόσμια ιστορία, η μακροβιότητα των Ελλήνων. Διότι ενώ όλα τα έθνη, που εμφανίστηκαν στην παγκόσμια σκηνή, ήλθαν και παρήλθαν, μόνο το Ελληνικό έθνος έμεινε ως δρων πρόσωπο στην παγκόσμια σκηνή κατά την διάρκεια των αιώνων, γιατί η ανθρωπότητα χρειάζεται αιώνιους δασκάλους!

Οι περισσότεροι πατέρες της Εκκλησί­ας, ήταν Έλληνες  και όταν συ­νάντησαν τον Χριστό, άλλαξε η ζωή τους. Χωρίς να απαρνηθούν την ελληνική τους ταυτότητα, την μεταμόρφωσαν κάτω από το φως της χριστιανικής αλήθειας. Όντες φορείς της ελληνικής παιδείας χρησιμο­ποίησαν την ελληνική γλώσσα και φιλο­σοφία προκειμένου να εκφράσουν την χρι­στιανική διδασκαλία, αλλά και τη δική τους προσωπική εμπειρία του Θεού. Διέπρεψαν ως εκκλησιαστικοί ρήτορες χάρη στην άρτια εκπαίδευσή τους στην ελληνική ρητορική, αξιοποίησαν την αρχαιοελληνική τέχνη και έδωσαν στα αρχαιοελληνικά έθιμα και τις εορτές καινούριο χριστιανικό περιεχόμενο. Για παράδειγμα στις 25 Δεκεμβρίου οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν την γέννηση του θεού Ήλιου. Στην χριστιανική Ελλάδα γιορτάζουμε την γέννηση του Ήλιου της Δικαιοσύνης του Ιησού Χριστού. Γενικά, ο χριστιανισμός χρησιμοποίησε πλήρως τα ελληνικά πολιτιστικά στοιχεία για την έκφραση και την εξάπλωσή του.

Ανάμεσα στους πρώτους Έλληνες χρι­στιανούς υπήρχαν και φιλόσοφοι, όπως ο άγιος Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυς, ο άγιος Αριστείδης, ο άγιος Αθηναγόρας ο Αθηναίος και άλλοι. Σ’ αυτούς βρίσκουμε την πλήρη συμφιλίωση της ελληνικής φιλοσο­φίας με τον χριστιανισμό.

Ο Άγιος Ιουστίνος καταγράφει ότι ο Σωκράτης, ο Ηράκλειτος και οι όμοιοι με αυτούς φιλό­σοφοι υπήρξαν στην ουσία οι προ Χρι­στού Χριστιανοί, ενώ ήταν τόση η αγάπη του για τον Πλάτωνα που υποστήριζε ότι «ουκ αλλότρια τα Πλάτωνος διδάγματα, του Χριστού». (Δεν είναι διαφορετικές οι διδαχές του Πλάτωνα από του Χριστού).

Ο Άγιος Αυγουστίνος διακηρύττει ότι η πλατωνι­κή φιλοσοφία και η χριστιανική θεολογία συμπίπτουν «όχι κατά λέξη, αλλά κατά πνεύμα»

Σύμφωνα με τον άγιο Κλήμη τον Αλεξανδρέα η ελληνική φιλοσοφία αποτελεί μια ευαγγελική προπαρασκευή. Προετοί­μασε δηλαδή τον κόσμο να δεχτεί το ευ­αγγέλιο του Χριστού. Συγκεκριμένα, ο αλεξανδρινός πατήρ θεωρούσε ότι «η ελληνι­κή φιλοσοφία είναι καθαρή εικόνα της αληθείας και θεία δωρεά που παραδόθη­κε στους Έλληνες», καθώς και ότι ο ίδιος ο Θεός υπήρξε συγχρόνως ο χορηγός της Καινής Διαθήκης, αλλά και της ελλη­νικής φιλοσοφίας.

Ο Μέγας Βασίλειος και ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος είχαν σπουδάσει στην Αθήνα φιλοσοφία (ηθική, φυσική, μεταφυ­σική), ρητορική (πανηγυρική και δικανική) και φιλολογία, γεγονός που φανερώνει την εκτίμηση που είχαν στην ελληνική παι­δεία. Μάλιστα, ο Μέγας Βασίλειος έγραψε ένα εγχειρίδιο για τους νέους, «όπως αν εξ ελληνικών ωφέλοιντο λόγων». Πρόκει­ται για το διασημότερο κείμενο του μεγά­λου αυτού Καππαδόκη πατέρα, στο οποίο πραγματοποιεί τη σύζευξη της ελληνικής και χριστιανική παιδείας. Για τον Μεγάλο Βασίλειο οι Έλληνες συγγραφείς όχι μόνο μας προετοιμάζουν με τα συγγράμματά τους στην κατανόηση των αγίων γραφών και των θείων μυστηρίων, αλλά αποτελούν και μια πολύτιμη πηγή παραδειγμάτων που οδηγούν στην αρετή. Στο έργο του αυτό δίνει πρότυπα ηθικών αξιών από την Οδύσσεια και από τη ζωή πολλών αρχαί­ων Ελλήνων, ηρώων, ποιητών, φιλοσό­φων, αθλητών κ.α. Προτρέπει τους νέους όλων των εποχών να μελετούν την ελλη­νική φιλοσοφία και γραμματεία και να παίρνουν ό,τι εκλεκτότερο έχει. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προσδιόρισε την έννοια του ελληνισμού και της ελληνικής παιδείας ως πανανθρώπινου αγαθού.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προ­βάλλει ως ηθικά παραδείγματα τον Πλά­τωνα, τον Σωκράτη, τον Αριστείδη, τον Διογένη και τον Επαμεινώνδα.

Ο Μέγας Φώτιος τον 9ο αιώνα έγραψε τη Μυριόβιβλο, όπου παραθέτει περιλήψεις όλων των βιβλίων των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων που είχε μελετήσει και δια­σώζει πολλά αρχαία έργα, που θα μας ήταν άγνωστα, ενώ ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς (14ος αι.) ήταν άριστος γνώστης των έρ­γων του Αριστοτέλους σε τέτοιον βαθμό που ο δάσκα­λός του έλεγε ότι αν ο Αριστοτέλης άκουγε τον Παλαμά να τον ερμηνεύει στα ανά­κτορα, θα τον θαύμαζε και ο ίδιος!

Γενικά, πάρα πολλοί πατέρες υπήρξαν μελετητές και θαυμαστές των Αρχαίων Ελλήνων.

Επιπροσθέτως, είναι γεγονός ότι στην γλώσσα της λατρείας μας, στους ύμνους της Εκκλησίας, σώζεται ατόφιος ό διαχρονικός ελληνικός λόγος, από τον Όμηρο μέχρι σήμερα. Όσο υπάρχει Ορθοδοξία, θα σώζεται και ό γλωσσικός θησαυρός μας. Η αρχαία ελληνική γλώσσα κατά τον σύγχρονό μας Άγιο Πορφύριο είναι η τέλεια γλώσσα. Έχει τέλεια δομή, τίποτε το πλεονάζον, τίποτε το ελλείπον. Έχει αρμονικό δέσιμο μορφής και περιεχομένου.

Η κορύφωση της συνύφανσης του Ελληνισμού με την Ορθοδοξία υπήρξε η περίοδος της Τουρκοκρατίας.

Η Ελληνικότητα συμπορεύεται με την Ορθοδοξία και σώζεται μέσα στην Ορθοδοξία. Αυτό ομολογείται από τους μεγάλους του Γένους μας. «Όταν πήραμε τα όπλα, -έλεγε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης-, είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και μετά υπέρ πατρίδος». «Πατρίδα και Θρησκεία» ήθελε να σώσει και ό Μακρυγιάννης. Και ό Γάλλος λόγιος Λακαριέρ έλεγε: «Ό Έλληνας στην Ορθοδοξία νιώθει στο σπίτι του». Αυτό, πού για άλλους είναι αυτονόητο, δεν είναι για κάποιους δικούς μας...

Έτσι λοιπόν, οι πρόγονοί μας πολέμησαν «Για του Χριστού την πίστη την αγία και της πατρίδας την ελευθερία». Εξομολογούνταν και μεταλάμβαναν πριν από την μάχη για να πάρουν δύναμη. Η παρουσία μοναχών και κληρικών κάθε βαθμίδας ήταν έντονη στον αγώνα. Από τον μαρτυρικό πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε’, τον Μητροπολίτη Τρικάλων Διονύσιο τον Φιλόσοφο, που οργάνωσε το επαναστατικό κίνημα του 1600, τον Σαλώνων Ησαΐα, τον Παπαφλέσσα, τον Αθανάσιο Διάκο μέχρι τους απλούς μοναχούς που έδιναν τα πολύτιμα σκεύη των μοναστηριών, προκειμένου να συνεισφέρουν στον Αγώνα για την πολυπόθητη λευτεριά. Ο Γάλλος Πρόξενος Πουκεβίλ, ο οποίος έζησε τα γεγονότα της Ελληνικής Επαναστάσεως, γράφει ότι οι κληρικοί-θύματα του Αγώνα ανέρχονται συνολικά σε 6.000, ενώ στα επανειλημμένα επαναστατικά κινήματα, που έκαναν οι Έλληνες πριν από το 1821, κυρίως πρωτοστατούσαν Επίσκοποι. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Τούρκοι θεωρούσαν την Εκκλησία ως την πνευματική και εθνική αρχή των Ελλήνων και γι' αυτό ζητούσαν από αυτήν τις ευθύνες για κάθε απελευθερωτικό κίνημα, ενώ δολοφονούσαν βάναυσα τους εκπροσώπους της και έκαιγαν τα μοναστήρια της, τα οποία ήταν γνωστό ότι λειτουργούσαν ως ορμητήρια των οπλαρχηγών.

Η ορθόδοξη πίστη ήταν ταυτόσημη με την Ελληνικότητα. Εάν ήσουν ορθόδοξος, ήσουν Έλληνας, αν ήσουν μουσουλμάνος, ήσουν Τούρκος. Απόδειξη το πλήθος των νεομαρτύρων που κόσμησε την Εκκλησία μας στα 400 χρόνια της σκλαβιάς. Από μικρά παιδιά μέχρι πολιούς γέροντες βασάνιζαν οι Τούρκοι με τα πιο σκληρά βασανιστήρια, προκειμένου να αρνηθούν την πίστη τους και να «τουρκέψουν».

Ακόμη και το πρώτο Ελληνικό Σύνταγμα στα 1822 ήταν στο όνομα της Αγίας Τριάδος.

Η πίστη στον Ιησού Χριστό βοήθησε σε όλες τις δύσκολες στιγμές της ιστορίας μας να κρατήσουμε την Ελληνικότητά μας. Μπορεί να χάσαμε την γλώσσα μας στο Ερζερούμ ή την Καισάρεια, μπορεί να χάσαμε την ελληνική παιδεία μας, εφ’ όσον όμως κρατήσαμε την πίστη μας στον Χριστό, η Ελληνικότητα ήταν αυτονόητη και παρούσα. Αντιθέτως, όσοι Έλληνες εγκατέλειψαν την ορθόδοξη πίστη, έστω κι αν διατήρησαν την ελληνική γλώσσα, έχασαν την ελληνική τους συνείδηση και κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά την μικρασιατική καταστροφή αυτοί οι Έλληνες μουσουλμάνοι παρέμειναν στην Ανατολή.

Το 1940 οι στρατιώτες μας με ζωντανή την πίστη στον Θεό αγωνίστηκαν στα χιονισμένα βουνά της Βορείου Ηπείρου κι έβλεπαν ολοζώντανη την Παναγία μας να τους σκεπάζει.

Ο Ελληνικός λαός είναι ταυτισμένος με την Ορθόδοξη πίστη, ακόμα και σήμερα, παρά τον πόλεμο που έχουν δεχθεί τα τελευταία τουλάχιστον 30 χρόνια η πίστη και το έθνος μας, μέσα από τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τα ΜΜΕ. Έρευνα που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα έδειξε ότι το 74% των Ελλήνων ταυτίζει την Ορθόδοξη πίστη με την Ελληνική ταυτότητα. Όσες προσπάθειες κι αν καταβάλλουν, η πίστη μας είναι βαθιά ριζωμένη στην καρδιά των Ελλήνων.

Ένας από τους μεγαλύτερους Ρώσους θεολόγους του 20ου αιώνα, ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ διακήρυττε ότι «η Ορθόδοξη Εκκλησία υπήρξε θεματοφύλακας του Χριστιανικού Ελληνισμού και αυτό το δημιουργικό πνεύμα του Χριστιανικού Ελληνισμού πρέπει να αναζητούμε. Ας γίνουμε περισσότερο Έλληνες για να αποβούμε Ορθόδοξοι Χριστιανοί»!

Συνοψίζοντας, η συνάντηση Χριστιανισμού και Ελληνι­σμού αποτελεί ένα γεγονός υψίστης ση­μασίας. Τόσο ο Χριστιανισμός, όσο και ο Ελληνισμός ωφελήθηκαν τα μέγιστα από αυτή τη συνάντηση. Η ελληνική παιδεία έγινε στα χέρια των πατέρων το μέσο για την αποτύπωση και την διάδοση της χρι­στιανικής αλήθειας και της αντιμετώπισης των αιρέσεων. Η Καινή Διαθήκη, όλη η πατερική θεολογία, τα δόγματα, τα λα­τρευτικά κείμενα, ακόμα και οι αποφάσεις των οικουμενικών συνόδων γράφτηκαν στα ελληνικά. Με την θεολογία των πατέ­ρων ο Ελληνισμός διατήρησε όλα τα θετι­κά του στοιχεία, την δίψα για την ομορφιά και την αλήθεια. Την αγάπη για την σοφία και την αρετή. Οι ιδέες, η γλώσσα και η φιλοσοφία διατηρήθηκαν μέσα στον χριστιανισμό, και βρήκαν την τελείωσή τους.

Κλείνουμε με τα λόγια του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου:

«Κράτα γερά μέσα σου τα ζώπυρα της πίστεως που παρέλαβες από τους γονείς σου. Η Ελλάδα είναι η χώρα των μεγάλων αγώνων για την κατίσχυση των μεγάλων ιδανικών. Μην αφήσεις τη χώρα σου να χάσει το χαρακτήρα της και να μετατραπεί σε μάζα ανθρώπων, χωρίς συνείδηση, χωρίς εθνικότητα και χωρίς ταυτότητα. Μέσα σ' αυτή τη μάζα κινδυνεύεις να γίνεις ένα νούμερο, ένας αριθμός, να χάσεις την ελευθερία της προσωπικότητάς σου. Αδελφοί, μείνατε εδραίοι και αμετακίνητοι σε όσα μάθατε και σε όσα επιστώθητε. Μείνατε σταθεροί στην πίστη και στα ιδανικά του Γένους. Αυτό είναι το χρέος μας.»

ΙΟΥΣΤΙΝΗ Μ.